Μια διπλή εκκλησία στο Γράμο

Η Σλίμνιτσα (Τρίλοφος) στο δήμο Ακριτών, κοντά στο Νεστόριο Καστοριάς είναι ένα από τα ορεινά χωριά του Γράμου, πάνω από τον Αλιάκμονα.
Πριν τον πόλεμο είχε πάνω από 1.000 κατοίκους και σχολείο.
Κατά τον Εμφύλιο εκκενώθηκε βίαια σύμφωνα με τις οδηγίες του ατρατηγού Βαν Φλιτ, προκειμένου οι κάτοικοί της να μην παρέχουν τρόφιμα και πληροφορίες στους αντάρτες του ΔΣΕ. Απ' όλα τα κτίσματά της αφαιρέθηκαν οι στέγες, προκειμένου οι αντάρτες να μην βρίσκουν καταφύγιο. Οι κάτοικοί της μεταφέρθηκαν στον οικισμό Μανιάκοι έξω από την Καστοριά, απ' όπου πολλοί μετανάστευσαν στο εξωτερικό Εκείνο, που μου δημιούργησε απορία, ήταν γιατί η Σλίμνιτσα είχε δύο εκκλησίες και μάλιστα σε τόσο μικρή απόσταση. Σε προηγούμενα σχετικά δημοσιεύματα θα δείτε τον Αη-Θανάση, που διατηρείται σε καλή κατάσταση. Δεν ξέρω αν του είχαν αφαιρέσει κι αυτουνού τη στέγη, τα κεραμίδια του φαίνονται καινούργια πάντως.
Αλλόκοτη είναι η άλλη εκκλησία του χωριού (εδώ), της Κοίμησης της Παναγίας. Στη δορυφορική εικόνα φαίνεται σαν μάντρα με ένα κτίσμα μέσα της.

Πρόκειται για μια πολύ μεγάλη και παλιά εκκλησία, με ένα μικρό νεκροταφείο στα ανατολικά της. Επάνω, η δυτική πλευρά της. Η στέγη της λείπει.

Η είσοδος από το νότο. Στολισμένη με περίεργα σκαλίσματα.
Στην τρίτη αράδα δεξιά της εισόδου ξεχωρίζει το 1843.

Το προαύλιο μπροστά στην είσοδο.

Η είσοδος από μέσα.

Μόλις μπαίνεις, δεξιά σου βλέπεις μιαν άλλη εκκλησία, μικρότερη, κατασκευασμένη προφανώς από τις πέτρες της παλιάς.

Έχει κτιστεί με έξοδα των ξενιτεμένων.

Δεξιά η νέα εκκλησία και στο βάθος ο χώρος της παλιάς.

Μια βρύση μπροστά στην εκκλησία.

Η σκάλα που οδηγεί στο προαύλιο της εκκλησίας.

Το προαύλιο της εκκλησίας. Τώρα πια ελάχιστοι κατοικούν στη Σλίμνιτσα. Αμφιβάλλω εάν μένει κανείς εκεί το χειμώνα. Το καλοκαίρι ανεβαίνουν πέντε-έξι συνταξιούχοι. Δεν έχει καφενείο ή οτιδήποτε άλλο. Το παλιό σχολείο είχε μετατραπεί σε φυλάκιο του στρατού, μέχρι που το εγκατέλειψαν και οι φαντάροι κάπου στη δεκαετία του '90.

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ:
Φίλος, συνδρομητής του μπλογκ και μέγας αρχειομπάμπουρας μου έστειλε φωτογραφία από ουγγρικό έντυπο
(τέλη δεκαετίας '40 με αρχές δεκαετίας '50, υποθέτω)
όπου απεικονίζονται παιδάκια (με δύο τρεις ενήλικες) από τη Σλήμνιτσα και το Μονόπυλο κοντά στη λίμνη Μπάλατον της Ουγγαρίας.

Το όνομα μας είναι η ψυχή μας, κλπ.

«Τρίλοφο» την μετονόμασαν τη Σλίμνιτσα (νομού Καστοριάς) οι σοφοί της επιτροπής που ανέλαβε για λογαριασμό του κράτους να εξελληνίσει όλα τα ύποπτα τοπωνύμια της χώρας. Περισσότερο από μισόν αιώνα μετά, όλοι Σλίμνιτσα την λένε!

Τέσσερις μήνες μείνανε...

Τέσσερις μήνες μείνανε μέχρι τις διακοπές. Να χαζέψουμε ουρανούς, όπως αυτός επάνω στη Σλίμνιτσα του Γράμου. Ή να δούμε πινακίδες με ονόματα περίεργα, όπως αυτή κάτω, που σε προτρέπουν να ψάξεις κι άλλο τα βιβλία σου.

Μια γουστέρα....

Στη Σλίμνιτσα Γράμου. Νόμιζα πως ήταν σαμιαμίδι αλλά ο επιστημονικός μου συνεργάτης μου υπενθύμισε ότι έχω ξανακάνει αυτό το λάθος...

Κάποια μνημεία στο Γράμο

Ξέρω, σας έχω σκοτίσει λίγο με τα θανατερά μου αλλά οφείλετε να παραδεχτείτε πως με 'χαν πιάσει πολύ πριν το «Ψυχή Βαθιά» και τα συναφή.
Ένα από τα προβλήματα που συναντάω συχνά στο Γράμο είναι η προσπάθεια να χρονολογήσω τα μνημεία και να κατατάξω τους νεκρούς.

Ας πάρουμε για παράδειγμα το ηρώο που βρήκα το περασμένο καλοκαίρι στο Λειβαδοτόπι Γράμου. Λέει ονόματα και χρονολογίες αλλά δεν εξηγεί τα τι και τα πώς.

Πέντε μέτρα παρακάτω είναι δύο βρύσες εις μνήμη νεκρών παπούδων, θείων και πατεράδων. Ιδια επώνυμα, διαφορετικά ονόματα από τον κατάλογο του μνημείου. Κάποια σαν να συνδέονται με συγγένεια. Καινούργιες κατασκευές, απόλυτη έλλειψη εξηγήσεων ή δραματικών επιθέτων. Η οικογένεια Κοράνη είναι εμφανές ότι πλήρωσε άγρια τον Εμφύλιο. Και μόνο πρόσφατα μπόρεσαν οι απόγονοι να έρθουν να χτίσουν μία βρύση. Ήπιαμε λίγο νεράκι εις μνήμην.

Και στα τρία παραπάνω μνημεία αριθμούνται συνολικά 11 διαφορετικοί Κοράνηδες! Δεν ξέρω αν σκοτώθηκαν όλοι στον Εμφύλιο (εδώ υπάρχει και το όνομα ενός άλλου Κοράνη, από το Λιβαδοτόπι επίσης, που πέθανε το 1975 στην Τσεχοσλοβακία.) *
Οπότε, θυμάμαι τα περσινά παραδείγματα από το Πευκόφυτο και τη Σλίμνιτσα. Η ασάφεια, πλέον, είναι πάρα πολύ σαφής! Οι νεκροί ήταν με τους χαμένους.
Λίγα χιλιόμετρα παρακάτω, πάνω από τον Αλιάκμονα, όπως κατεβαίνει για το Νεστόριο, βλέπω τα δύο παρακάτω μνημεία. Δίπλα-δίπλα!

Το επάνω είναι συλλογικό, εις μνήμη των νεκρών κάποιου τάγματος. Το κάτω είναι ατομικό, από την αδελφή ενός σκοτωμένου στρατιώτη. Κοιτάω τις ημερομηνίες. Η προτελευταία μέρα του πολέμου στον Γράμο.
Δεν σκύβατε λιγάκι, ρε σεις, να προλάβετε να γεράσετε;

Αρκετά χιλιόμετρα μακρύτερα, στο δρόμο από την Καστοριά προς το Νεστόριο, βρίσκω το μνημείο με όλες τις εμφυλιοπολεμικές προδιαγραφές. «Ιεραρχία, Κομουνιστοσυμορίτες, Σύνδεσμοι Έφεδρων Πολεμιστών» και πάει λέγοντας.

Αυτά δεν έχω κανένα πρόβλημα να τα κατατάξω. Ούτε και να τα αντικρύσω...

*Κάποιος σκέφτηκε ότι οι βρύσες στο Λιβαδοτόπι είναι απλώς εις μνήμην τεθνεώτων. Ίσως· αλλά πού είναι οι γιαγιάδες; Οι θείες; Οι μανάδες; Δεν μπορεί να ζούν όλες ή να μην θέλει να τιμήσει κανείς τη μνήμη τους...

Το ηρώο στη Σλίμνιτσα Γράμου.

Μετρήστε: δύο νεκροί το 1878 (ένας πάνω κι ένας κάτω), τέσσερις κατά τη δεκαετία 1912-1922 και 35 κατά την περίοδο 1940-1949 (σαν να αναφέρεται εννιαία, για να μην γίνουν βανδαλισμοί, λίγο παραπέρα και το Πευκόφυτο επιλέγει ανάλογη τακτική) . Προσοχή στα κοινά επώνυμα.
Το χωριό μέχρι πρόσφατα ήταν ακατοίκητο, μέχρι που γύρισε ένας συνταξιούχος και μένει εκεί χειμώνα-καλοκαίρι. Το καλοκαίρι του 2008 γνώρισα δύο γέροντες εκεί. Τον ένα τον είχαν πάρει μικρό στις ανατολικές χώρες και γύρισε τη δεκαετία του ΄80. Ο άλλος είχε μείνει στην Ελλάδα. Τώρα περιφέρονταν και οι δύο στις πλαγιές του χωριού, προσπαθώντας να εντοπίσουν τα χαλάσματα ενός χωριού που κάποτε είχε 1.000 κατοίκους.

Κάτω-κάτω γράφει ο δωρητής (1997), το επώνυμο και το πατρώνυμο του οποίου είναι ίδια με ενός από τους νεκρούς:

«Είμασταν σκορπισμένοι.
Ήρθαμε στον τόπο που γεννηθήκαμε.
Δεν ζητάμε τίποτα παρά ένα λουλούδι»

Λίγα μέτρα πιο 'κεί έχει κι ένα άλλο ηρώο, παλιότερο. Ποιός ξέρει γιατί δεν χρησιμοποίησαν αυτό. Μάλλον δεν θα χωρούσαν όλα τα ονόματα...

Καλήν όρεξη, κυρ Νικήτα!

Διαβάζω ότι ο δήμαρχος Αθηναίων, που τσαλάκωνε τα πουκάμισά του για το πλαστικό δέντρο της πλατείας Συντάγματος, έκοψε σήμερα 44 υπεραιωνόβια πεύκα από το πάρκο της γωνίας Κύπρου και Πατησίων. Επίσης, έστειλε τις μπουλντοζες του και στο Άλσος Παγκρατίου. Μην έχοντας τίποτε άλλο, του χαρίzω μία κουράδα αρκούδας, που εντόπισα πέρυσι το καλοκαίρι στη Σλίμνιτσα Γράμου και του εύχομαι «Καλήν όρεξη!» με την ελπίδα κάποτε να γευτεί αυτό το σπάνιο έδεσμα κατευθείαν από την πηγή του.
Το (πρώην) πάρκο μπορείτε να το δείτε εδώ.

ΥΓ
Αλήτη-τσογλάνι-Κακλαμάνη!

Ενθύμιον θερινής διαδρομής

«Τραλαριλαριλαρο...»

«Χοντρε, κατεβα να περασουμε!»

«Δεν κατεβαινετε ολοι καλυτερα, να μην βρει; Α, και πουσαι; Βγαλε κι εκεινη την κοτρωνα!»

«Μια στιγμη να σε φωτογραφισω!»

«Κι αλλη μια φωτογραφια!» «Χοντρε, ελα! Περασαμε!»

«Τραλαριλαριλαρο...»

Με νοικιασμένο αμάξι σε αυτήν ακριβώς εδώ τη φουρκέτα του χωματόδρομου απο Σλίμνιτσα προς Γράμουστα. Γάτα με πέταλα ο οδηγός!

Ακανθώδες και ζοφερό το μέλλον

Δύσκολα τα πράγματα σήμερα

Ξέθαψα τις φωτογραφίες που είχα τραβήξει το 2010 στο παλιό μουσουλμανικό νεκροταφείο πάνω από την Ξάνθη,  κάπου εδώ, αν θυμούμαι καλά.

Το λοιπόν, παλιά οι μουσουλμάνοι συμπολίτες μας ζωγραφίζανε λουλούδια πάνω στους τάφους των προγόνων τους!

Παλιό νεκροταφιάκι, κλιμακωτό πάνω απ' το ποτάμι. 

Με τα λουλουδένια του γκράφιτι.

Και μπόνους ένα παλιός τάφος στη Σλίμνιτσα Γράμου 

σ' αυτήν εδώ την ξεχασμένη εκκλησία.

Τα είπα και ηρέμησα, τώρα!

Ένα γκραφίτι 63 ετών

Για τη Σλίμνιτσα Γράμου τάχουμε ξαναπεί.

Φέτος, όμως, ένας με καλύτερο μάτι απ' το δικό μου,

μού έδειξε κάτι που έπρεπε να το 'χω δει από καιρό.

Στο ιερό της εκκλησίας κάποιος αντάρτης είχε χαράξει «Δ.Σ.Ε. 1947»

Το φωτογραφίσαμε και φύγαμε για μια γνωστή μας από παλιότερα διαδρομή.
Κι ένα σχετικό επίκαιρο ανάγνωσμα.

Φυσικά, ο δρόμος είχε αλλάξει, έχασα την κατεύθυνση και γύρισα πίσω. Του χρόνου, πάλι!

Ένα παγκάκι αξιομνημόνευτο.

Στη Σλίμνιτσα, στο Γράμο, μου 'δειξαν ένα παγκάκι με θέα. Το όνομα των δωρητών του, που σίγουρα άξιζαν μία ιδιαίτερη αναφορά καθώς μας έσωσαν από την ορθοστασία και τον ήλιο, μετά από μερικές μέρες εξαφανίστηκε. Σαν να αντικαταστάθηκε η σανίδα από κάποιον άλλη κενή.

Η θέα δυτικά, προς την Αλβανία.

Η θέα ανατολικά, προς την Αλεβίτσα, που είναι η ψηλότερη κορυφή στο βάθος. Στο φαράγγι αριστερά είναι το Μονόπυλο. Και είναι να απορείς πώς πέρασαν από εκεί τον Αύγουστο του 1948 απαρατήρητοι 10.000 άνθρωποι μέσα σε δύο νύχτες.

Και η εκκλησία του χωριού, καμιά κατοσταριά βόρεια από το παγκάκι. Στο λινκ, που παραθέτω στην πρώτη λεζάντα, η εκκλησία ξεχωρίζει από τα σκούρα κεραμίδια της.